ห้องน้ำเเห่งอนาคต คือห้องน้ำที่ทุกเพศสามารถเข้าได้ร่วมกัน ?

เปิดมาด้วยคำว่า ห้องน้ำแห่งอนาคต เราอาจจะจินตนาการไปถึงห้องน้ำที่ประกอบไปด้วยเทคโนโลยีล้ำสมัย แต่ความจริงแล้ว ห้องน้ำแห่งอนาคต อาจเข้าใจง่ายกว่านั้น ด้วยการออกแบบ แบบ Inclusive Design หรือการออกแบบที่คำนึงถึงคนทุกคน ซึ่งไม่ได้คำนึงถึงเฉพาะเรื่องการใช้งาน (function) แต่รวมไปถึงด้านจิตใจของผู้ใช้ด้วย 

ทุกวันนี้เรามีห้องน้ำแยกหญิง-ชายเป็นเรื่องปกติ คนรับรู้ว่าเป็นไปเพื่อการอำนวยความสะดวก ด้านความปลอดภัยและความเป็นส่วนตัวในการทำธุระในห้องน้ำ แต่หากย้อนไปจุดเริ่มต้นของการแยกห้องน้ำหญิง-ชาย นั้นไม่ได้เริ่มมาอย่างสวยงามนัก

ห้องน้ำสาธารณะถูกบันทึกว่ามีการแยกเพศครั้งแรก ในสมัยวิคตอเรียน (ค.ศ. 1837-1901) ซึ่งเป็นยุคที่ผู้หญิงออกมาทำงานนอกบ้านมากขึ้น พื้นที่สาธารณะต่าง ๆ เช่นห้องน้ำ จะต้องคิดเผื่อผู้หญิง แต่ในยุคนั้นห้องน้ำหญิงกลับถูกสร้างให้ดูเป็นรองห้องน้ำชายอย่างเห็นได้ชัด ด้วยการออกแบบและวัสดุที่ใช้ ก็เหมือนไม่ได้ให้ความสำคัญให้สวยงามเท่ากับห้องน้ำชาย  ห้องน้ำหญิงเปรียบเสมือนการเหยียดมากกว่า ดังที่มีห้องน้ำที่แบ่งเป็นห้องน้ำชาย หญิง และคนผิวสี

นอกจากนี้พื้นที่สาธารณะอื่น ๆ ก็ถูกแบ่งเพศด้วย ไม่ว่าจะเป็นห้องสมุด ห้องอ่านหนังสือ แม้แต่ประตูทางเข้าที่ทำการไปรษณีย์หรือธนาคารก็จะมีการแบ่งทางเข้าไว้สำหรับชาย-หญิง แม้ว่าทุกวันนี้จะไม่มีการแบ่งเพศในสถานที่สาธารณะต่าง ๆ แล้ว จากความเคลื่อนไหวครั้งใหญ่เรื่องสิทธิสตรี แต่ห้องน้ำก็ยังมีการแบ่งเพื่อความปลอดภัยและเป็นส่วนตัวในการทำธุระของทั้งสองเพศ

ครั้งหนึ่งมีเหตุการณ์ที่ Rain Dove โมเดล ที่นิยามว่าตัวเองเป็น gender nonconforming (คนที่ปฏิเสธบรรทัดฐานทางเพศของสังคม) ถูกทำร้ายด้วยสเปรย์พริกไทยจากผู้เหยียดเพศขณะที่เขาเข้าห้องน้ำหญิงจนเป็นคดีใหญ่โต

เตียงเปลี่ยนผ้าอ้อมเด็ก จะมีเฉพาะในห้องน้ำหญิง แล้วคุณพ่อเลี้ยงเดี่ยวหรือพ่อที่ต้องพาลูกมาด้วย จะเปลี่ยนผ้าอ้อมอย่างไร มีกรณีหลายครั้งที่พ่อต้องนั่งยอง ๆ เปลี่ยนผ้าอ้อมลูกในห้องน้ำ เพราะเขาไม่มีพื้นที่ที่เหมาะสมที่จะทำได้

Stalled คือกลุ่มที่ก่อตั้งเพื่อจัดการกับปัญหาความไม่เท่าเทียมกันในสังคม เริ่มจากการเห็นปัญหาการแบ่งแยกเพศ โดยมีการยกประเด็นห้องน้ำสำหรับ transgender ขึ้นมาถกเถียงในสังคม และต้องการให้เกิดห้องน้ำที่ปลอดภัยและยั่งยืนสำหรับทุกคน ซึ่ง ’ทุกคน’ ในที่นี้หมายถึงทุกคนไม่ว่าจะเป็นอายุ เพศ ชาติพันธุ์ ศาสนา หรือคนพิการ

โดย Stalled ได้ออกแบบห้องน้ำแห่งอนาคต เป็นไอเดียเพื่อแสดงวิสัยทัศน์ของการอยู่ร่วมกันในสังคม เป็นห้องน้ำที่ใช้ร่วมกันได้ทุกเพศ แต่ก็ยังคำนึงถึงความปลอดภัยและฟังก์ชั่นการใช้งานอื่นๆ เช่น การไม่มีผนังกั้นของบริเวณห้อง เพื่อให้ไม่เป็นที่ปิดทึบ การแชร์ส่วนใช้งานเช่นส่วนอ่างล้างมือ และเอาพื้นที่ที่เหลือมาเป็นส่วนเล้านจ์ให้นั่งคอยได้ นอกจากนี้ภายในห้องน้ำมีห้องน้ำสำหรับการดูแลเด็ก ห้องน้ำคนพิการ ที่ผู้ใช้รถเข็นสามารถเข้าได้อย่างสะดวกรวมอยู่ด้วย ทั้งยังเหมาะกับครอบครัวไม่ว่าแม่มากับลูกชาย พ่อมากับลูกสาว หรือผู้ดูแลมากับผู้สูงอายุ

ห้องน้ำที่เป็น Multi-User Approach นี้ ถูกออกแบบมาโดยตั้งใจว่าจะแก้ปัญหา 3 อย่าง

1. เมื่อเกิดการรวมห้องน้ำ สิ่งแรกที่คนกังลคือความปลอดภัย แต่ได้มีการคำนึงถึงเรื่องการคุกคามทางเพศในห้องน้ำไว้แล้ว โดยออกแบบเป็นพื้นที่เปิดโล่งและไม่มีผนังภายนอก เพื่อให้มองเห็นกันหมด

2. transgender หรือผู้ที่ไม่ต้องการระบุเพศตนเอง ไม่ต้องลำบากใจในการเข้าห้องน้ำ

3. ทุกคนสามารถเข้าใช้ facility ได้เหมือนกัน

นอกจากนี้ ยังช่วยลดปัญหาเรื่องการรอคิว เพราะห้องน้ำหญิงมักจะคิวยาวกว่าห้องน้ำชายถึง 2-3 เท่า

นี่เป็น Conceptual Idea ที่ไม่ได้คิดขึ้นมาเฉย ๆ แต่มีทีม Research จริงจัง การศึกษาเรื่องกฏหมาย ผ่านการทำ workshop ผ่านเวที debate มาแล้ว และถูกออกแบบโดยนักออกแบบ ถือเป็นก้าวสำคัญในเรื่องการเรียกร้องความเท่าเทียมที่จับต้องได้ และเห็นได้ว่า Stalled ไม่ได้แค่คิดขึ้นมาเอง แต่เห็นความต้องการของคนแต่ละประเภทจริง ๆ จนออกมาเป็น Inclusive Public Restroom Concept ที่อาจมีใช้ในอนาคตอันใกล้นี้ก็ได้

Stalled ได้มีการทำ Prototype ห้องน้ำขึ้นร่วมกับ Gallaudet University ที่เป็นมหาวิทยาลัยสำหรับคนพิการทางการได้ยินเป็นที่แรก แม้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นและยังไม่แพร่หลาย แต่ประเทศในแถบนอร์ดิกอย่างเดนมาร์ก และสวีเดน ก็เริ่มมีห้องน้ำสำหรับ unisex ใช้กันเป็นปกติแล้ว แสดงให้เห็นว่าคนรุ่นใหม่เริ่มเห็นความสำคัญของความเท่าเทียมในทุกเรื่อง แต่สิ่งที่สำคัญเมื่อออกแบบใช้จริงแล้วจะต้องคำนึงถึงการใช้งาน ความปลอดภัย และความต้องการของผู้ใช้ทุกฝ่ายเป็นสำคัญ

การออกแบบสัญลักษณ์แทนตัวบุคคลเป็นเรื่องละเอียดอ่อนต่อความรู้สึก ไม่ใช่แค่เรื่องเพศหญิงหรือชาย แต่สำหรับสัญลักษณ์อื่น ๆ เช่นคนพิการด้วย กระทั่งมีโปรเจค accessible icon ของกลุ่ม design activism (กลุ่มที่ใช้งานออกแบบกราฟฟิกและ icon ในการสร้างประเด็นสนทนาและการเรียกร้องความเท่าเทียมในสังคม) redesign สัญลักษณ์คนพิการจากเดิมที่ดูนั่งนิ่ง ๆ เป็นแบบใหม่ที่ดูเหมือนแข่งกีฬา เพื่อให้เห็นว่าคนพิการทำอะไรได้มากกว่าการนั่งเฉย ๆ